"Cheque માત્ર security માટે આપ્યો હતો, એટલે bounce થાય તો Section 138ની case થઈ જ ન શકે." આ blanket statement safe નથી. બીજી તરફ, "Signed cheque મળ્યો એટલે કોઈપણ amount ભરીને guaranteed recovery" પણ ખોટું છે. Security cheque, blank signed cheque અને legally enforceable liabilityને અલગ પ્રશ્ન તરીકે તપાસો.
આ Gujarati-English guide Negotiable Instruments Actના Section 138/139 અને Supreme Courtના checked judgmentsનો basic framework સમજાવે છે. Cheque આપવાના સમયે arrangement શું હતું, liability ક્યારે arose, payment થઈ ગયું કે નહીં અને presentation સમયે amount due શું હતું તે facts matter કરે છે. Individual notice/complaint deadline કે Gujarat court filing instructions અહીં calculate થતી નથી.
1. Section 138 માટે dishonour alone enough નથી
Section 138માં cheque legally enforceable debt અથવા other liabilityના whole અથવા part discharge માટે હોવાનો પ્રશ્ન છે. Presentation, bank return, written demand notice અને drawerની payment failure અંગે statutory conditions પણ છે. Sectionના Explanation મુજબ debt/liability legally enforceable હોવી જોઈએ. [1]
એટલે bank memo alone આખી prosecution prove કરી દેતો નથી. પરંતુ underlying transactionનો detailed dispute બતાવીને statutory presumptionને ignore પણ કરી શકાતી નથી. Agreement, delivery/performance, repayment, cheque અને notice chronology reconcile કરવા પડે.
Statutory textમાં presentation માટે six months અથવા validity, whichever earlier, દેખાય છે; તે દરેક cheque માટે six-month bank validityની guarantee નથી. Actual applicable validity અને notice/complaint periods promptly separately verify કરો. આ guide કોઈ dated cheque માટે last day નથી આપતી.
2. "Security" label કેમ complete defence નથી?
Sunil Todi v. State of Gujarat, Supreme Court, 3 December 2021માં security cheques અને commercial power-supply liabilityનો પ્રશ્ન હતો. Courtએ explained કર્યું કે security label chequeને legally enforceable debt/liability સામે present થવાથી universally exclude કરતું નથી. [2]
જો contract પ્રમાણે payment due થઈ ગયું છે અને discharge થયું નથી, તો initially security તરીકે given cheque relevant circumstancesમાં presentation માટે mature થઈ શકે. Conversely, repayment already made હોય, liability deferred હોય અથવા condition હજી occurred ન હોય, તો તે facts separately examine કરવાના છે.
Judgmentમાં Sripati Singhની loan-security reasoning પણ discuss થાય છે: unpaid matured loan અને altered/payment arrangement વચ્ચે distinction છે. [2] Therefore "security" word written હોવો relevant evidence છે, automatic immunity નહીં. Actual purpose અને due liabilityનો record જરૂરી છે.
3. Cheque issueની date અને liabilityની date
Sunil Todiમાં Courtએ debt cheque draw થયા પછી પરંતુ encashment પહેલાં incurred થાય તેવી situationને discuss કરી. Commercial arrangement acted upon હતું અને supplied power માટે payment due બન્યું હતું. [2] આથી "Cheque આપ્યો ત્યારે debt નહોતું, તેથી case impossible" એવો universal conclusion ન લો.
પરંતુ every expected payment legally enforceable debt બની જાય એવું પણ નહીં. Judgment contingent event પર dependent sum અને cancelled advance-purchase transactionનો distinction સમજાવે છે. Underlying transaction actually fructified કે નહીં, contractની payment condition અને later performance material છે.
માનો supply માટે security cheque આપ્યો, goods/services received થયા અને agreed payment due થયું. તેને cancelled order માટે unused advance cheque સાથે automatically equal ન ગણો. આ examples legal verdict નહીં, factual questions ઓળખવા માટે છે.
4. Blank signed cheque: બીજા personએ details ભર્યા હોય તો?
Bir Singh v. Mukesh Kumar, 6 February 2019માં Supreme Courtએ voluntarily signed blank cheque payeeને towards some payment handed over હોય, તો payee amount/particulars fill કરે તે alone cheque invalidate નથી કરતું તે સમજાવ્યું. Section 139 presumptionનો rebuttal હજી evidenceથી કરવાનો રહે છે. [3]
આ reasoningને unlimited permission તરીકે read ન કરો. Courtનો context voluntarily signed/delivered cheque અને paymentનો હતો. Theft, coercion, forged signature, unauthorized alteration અથવા disputed deliveryના allegationsને same established facts માનીને dismiss ન કરો. તે independently evidence-based questions છે.
"Amount મારી handwritingમાં નથી" alone defence અને "amount ખરેખર due નહોતું" એવો transaction-based defence જુદા છે. Different ink/handwritingથી automatic acquittal અથવા automatic guiltની forecast ન કરો. Cheque copy સાથે original transaction અને authorityનો context તપાસો.
5. Section 139 presumption અને probable defence
Section 139 holderએ cheque debt/liabilityના discharge માટે received કર્યો છે એવું presume કરે છે, unless contrary proved. [4] Basalingappa v. Mudibasappa, 9 April 2019માં Supreme Courtએ execution admitted થાય પછી presumption અને rebuttalનો framework summarise કર્યો. [5]
Accusedએ probable defence raise કરવા માટે standard preponderance of probabilities છે. Complainantના material અને surrounding circumstances પરથી પણ defence arise થઈ શકે; accused every caseમાં witness boxમાં જ આવે તે mandatory proposition નથી. [5]
પણ mere denial evidenceની place નથી લેતો. Payment trail, account reconciliation, disputed loan capacity અંગે available material અથવા contract condition relevant facts બની શકે. Court actual record પર decide કરે છે. Presumption rebuttable છે, optional નથી; signature admit કરો ત્યારે તેનો legal consequence understand કરો.
6. Recent 2026 judgment: process અને conviction જુદા
Renuka v. State of Maharashtra, Supreme Court, 7 April 2026માં Courtએ disputed enforceable debtના ground પર complaint pre-trial stageમાં dismissed કરવાનું factsમાં unjustified ગણ્યું અને complaint merits પર trial માટે restore કરી. Issuance/signature અને relevant basic ingredients undisputed હતા; Section 139 presumptionને summary assertionથી wash away ન કરવી તે સમજાવ્યું. [6]
તે judgment conviction નહોતું. Courtએ merits અંગે opinion તરીકે observations ન વાંચવાની express clarification આપી. એટલે complaint restore થાય અથવા summons/process issue થાય તે final guilt finding નથી. Likewise, disputed security/debt allegation દરેક caseમાં immediate quashingનો guaranteed ground નથી.
આ stage distinction business parties માટે useful છે: threshold process, evidence-based rebuttal અને final adjudication અલગ છે. Caseના actual documents અને procedural stage વગર one-line advice misleading બની શકે.
7. Payment અને return of chequeના records
Security arrangementમાં loan/instalment અથવા business dues satisfied થાય ત્યારે written reconciliation અને unused cheque અંગે agreed handlingનું record રાખો. Sunil Todiનું reasoning liability discharged થવાની relevance બતાવે છે. [2] Bank transfer narration, acknowledgment, receipt અને settlementનો full trail useful છે.
Stop-payment instructionથી underlying enforceable liability automatically disappear નથી થતી. Renukaમાં cheque "payment stopped by drawer" remarkથી returned હતો અને complaint trial માટે restored થઈ. [6] બીજી તરફ payment already made હોવાનો genuine evidence discard ન કરો. Amount અને date-wise reconciliation કરો.
8. Notice મળે અથવા cheque misuseની concern થાય ત્યારે
- Chequeના front/back copies, bank return memo અને bank records સાચવો.
- Agreement, loan disbursal, invoices, performance/delivery અને due-date terms મેળવો.
- Payments, credit notes, adjustments અને settlementની complete chronology બનાવો.
- Security purpose, authority to fill/present અને return requestsની contemporaneous communications રાખો.
- Noticeની exact copy, receipt/service record અને response સાચવો.
- Signature/delivery અંગે actual position અને available proof advocateને accurately જણાવો.
આ evidence checklist છે, notice replyનું template કે exhaustive filing list નહીં. Unsupported theft/forgery allegation બનાવશો નહીં. Genuine concern હોય તો evidence preserve કરીને available lawful steps અંગે prompt advice લો; prescribed timeline પસાર ન થવા દો.
Sources and scope
[1] Section 138 reproduced statutory text: Section 138.
[2] Sunil Todi, 3 December 2021, official SC judgment, particularly paragraphs 18-30: Official PDF.
[3] Bir Singh, 6 February 2019, judgment reproduction, paragraphs 36-40: Judgment text.
[4] Section 139 statutory reproduction: Presumption provision.
[5] Basalingappa, 9 April 2019, judgment reproduction, principles summary: Judgment text.
[6] Renuka, 7 April 2026, official SC judgment, paragraphs 8-11: Official PDF.
Checked 13 October 2026. General educational information, not a notice response, bank-validity certification, individual deadline calculation or litigation forecast. Transaction documents, current procedure and court rules require individual review. No advocate-client relationship is created by reading this article.